Projekty Unijne

Znajdź w serwisie

FACEBOOK

Konkursy

ZAPOZNAJ SIĘ Z NASZĄ OFERTĄ CIEKAWYCH KONKURSÓW I OLIMPIAD

Mapa

piątek, 17 czerwiec 2022 09:32

"Fascynujący świat storczyków" z cylku Rok Botaniki

Oceń ten artykuł
(0 głosów)

 

Czy wiecie, że kruszczyki upijają owady, gnieźnik zakwita pod ziemią a obuwik więzi pszczoły?  

Storczyki od dawien dawna fascynowały człowieka. Ich niezwykłe kształty, piękno, wdzięk i zapach wzbudzały ciekawość i zainteresowanie. Obecnie prawie w każdym domu w doniczce rośnie najpopularniejszy storczyk Phalenopsis. Posiada wiele odmian kolorystycznych i jest łatwy w uprawie. Zaś w kuchni znajdziemy wanilię. Ta popularna przyprawa jest pochodną storczyka o podobnej nazwie - wanilii płaskolistnej. Na świecie znanych jest 20 -35 tyś. gatunków, z czego najwięcej rośnie w tropikach. W Polsce również rosną storczyki. Można je spotkać na łąkach i w lesie. Nie są co prawda tak okazałe jak w tropikach, ale ich kwiaty i biologia są równie fascynujące.

Najstarsze rysunki dziko rosnących storczyków pochodzą z V wieku z Chin  i starożytnej Japonii, gdzie rośliny te uważano za symbol dostojeństwa i szlachetności. Chiński filozof Konfucjusz nazwał storczyk „królem pachnących roślin”.

W Europie pierwszą wzmiankę o storczykach podał grecki filozof Teofrast. W „Badaniach nad roślinami zamieścił opis rośliny, którą nazwał orchis (III w p. n.e.). Samo słowo w języku greckim znaczy „jądro” i odnosi się do wyglądu bulwiasto zgrubiałych korzeni przypominających męskie gruczoły płciowe.

W średniowiecznych zapiskach storczyki wymieniano bardzo często.  Rośliny te były pozyskiwane i wykorzystywane przez Słowian jako rośliny magiczne i lecznicze. Storczyki o bulwach przypominających dłoń (kukułka szerokolistna, kukułka plamista, gółka długoostrogowa ) nazywane były bożą rączką, dłonią bożą, dłonią krystowa itd. a także gżegżółka, żeżoliczka, żegzuliczne ziele. Wierzono, że miały one moc usuwania wszelkiej trucizny z człowieka, „a kto by ziele to przy sobie nosił, ani trucizny, ani babich czarów nie potrzebuje się obawiać”. Korzeń kukułki szerokolistnej bywał „używany jako zabezpieczający przed poczęciem, jeden z tych niby-palców (część bulwy), zagotowany i wypity zabezpiecza kobietę na jeden rok od macierzyństwa, dwa na dwa lata, trzy na trzy lata itd.”

Storczyki o bulwach okrągłych (storczyk męski, storczyk kukawka, storczyk samczy) były uważane za jedne z największych afrodyzjaków. W średniowiecznych zapisach nosiły nazwę jajka, lisie jajka, koziełki, nasiędzwig, stojał, stojak, storzyk, storzysz, wstawacz itd.

Należy wspomnieć że rośliny te na początku sezonu wegetacyjnego posiadają dwie bulwy: nową - jasną i gładką oraz starą – ciemno zabarwioną i pomarszczona. Po przekwitnieniu stara bulwa zamiera.

Słowiańscy pozyskiwacze roślin musieli doskonale znać morfologię storczyków. Nieznajomość - według ich wierzeń - byłaby fatalna w skutkach: „Młody korzeń (bulwka) miał pobudzać żądzę cielesną, stary korzeń ją zatracać” albo też „młody korzeń przyczyniać się do płodzenia synów, a stary do rodzenia córek”.

Bulwy korzeniowe storczyków przez długie lata  stanowiły oficjalny surowiec zielarski. Wytwarzano z nich substancję o nazwie „Tubera Salep”.

Ze względu „na lecznicze” właściwości storczyków średniowieczni zakonnicy rozpoczęli „uprawę” tych roślin przenosząc je ze środowiska naturalnego do ogrodów. Jednak hodowla nie udawała się.

Dlaczego? Tajemnica tkwi w sposobie rozmnażania i cyklu rozwojowym tych roślin.

Storczyki produkują ogromną ilość nasion. W jednym owocu może ich być 2-3 milionów. Nasiona te należą do najmniejszych w świecie roślin. Niewielkie rozmiary i waga wynikają z tego, że są pozbawione substancji zapasowych. Lekkie nasiona mogą być przenoszone z wiatrem na ogromne odległości. Po dostaniu się do gleby nasiona storczyków potrafią jedynie pobrać wodę. Aby skiełkować nasionko musi zostać zainfekowane przez określony gatunek grzyba, który dostarczy substancji odżywczych. Większość nasion nie spotka swojego grzybowego partnera i w ogóle nie skiełkuje. Te którym się uda najpierw przekształcają się w kulisty, zielony, plechowaty twór zwany protokormem, z którego dopiero po jakimś czasie powstanie w pełni wykształcona roślina z własnymi korzeniami, liśćmi i pędem. Pierwszy, jeszcze bardzo mały liść pojawia się między 3 a 6, a czasami dopiero w 10 roku życia. Potem musi minąć jeszcze kilka lat by roślina rozrosła się na tyle, by móc zakwitnąć po raz pierwszy...

Storczyki to jedne z najbardziej wyspecjalizowanych roślin. Specyficzny kształtów, barwa i zapach ma na celu tylko jedno: zwabienie zapylacza.

Pomimo ogromnej odmienności kwiatów można wyróżnić kilka cech wspólnych dla tej rodziny. Kwiaty zawsze składają się z sześciu płatków ustawionych w dwóch okółkach – wewnętrznym i zewnętrznym, po trzy płatki w każdym. Dwa boczne płatki okółka wewnętrznego są zazwyczaj podobne do siebie. Również boczne płatki okółka zewnętrznego są do siebie podobne.  Górny płatek okółka zewnętrznego często jest pochylony do przodu chroniąc w ten sposób organy generatywne kwiatu. Zaś dolny listek okółka wewnętrznego ma specyficzna budowę i nosi nazwę warżki. Pełni ona funkcję powabni i stanowi lądowisko dla owadów - potencjalnych zapylaczy. Warżka może przybierać rozmaite kształty. Może mieć postać prostej płytki, może być zwinięta trąbkowato, wywinięta na kształt wargi lub wydęta na kształt trzewika. U niektórych gatunków warżka jest dwuczłonowa, u innych trójdzielna.

W warżce może być wytwarzany nektar. Jest on gromadzony  zwykle w wyrostku warżki zwanym ostrogą. Nektar jest niezwykle pożywny i stanowi łakomy kąsek dla owadów, również tych nie biorących udziału w zapylaniu np. mszyc czy mrówek.

A oto kilka ciekawych sposobów na zwabienie zapylaczy:

Obuwik pospolity – jest kwiatem pułapką. Warżka kwiatu jest silnie rozdęta i ma kształt pantofelka. Zwabiony zapachem przypominający feromony owad, wchodzi do środka warżki. Niestety, na dnie kwiatu nie znajduje ani samicy, ani nektaru – ponieważ storczyk go nie produkuje. Wydostanie się z pułapki nie jest łatwe, bowiem krawędzie warżki pokryte są lepką substancją. Z pułapki wydostanie się tylko ten, który odnajdzie właściwą drogę – podąży w kierunku znamienia słupka. W części nasadowej warżki znajdują się przezroczyste fragmenty tkanki, tzw. okienka, przez które światło wpada do wnętrza kwiatu i naprowadza owada do wyjścia. Jeśli owad zdążył już wcześniej odwiedzić inny kwiat obuwika, to teraz, przeciskając się pod dużym tarczowatym znamieniem słupka pozostawi na nim pyłek i zapyli roślinę.

Ciekawe zjawisko zaobserwowano u owadów odwiedzających kruszczyki. Ich nektar jest nie tylko bogaty w cukry i aminokwasy. W jego składzie wykryto również związki odurzające i narkotyczne, w tym morfiny i alkohole. Wyjaśniło to obserwowany efekt tzw. „pijanych owadów”. Odurzone łakomczuchy mają problemy z zachowaniem równowagi  i właściwym lotem.

Interesujący mechanizm przywabiania owadów występuje u dwulistników – ich warżka przypomina samice owadów. Samce przylatują na kwiaty zmylone wyglądem, próbują kopulować zbierając jednocześnie pyłek, następnie lecą na następne kwiaty i dokonują zapylenia.

Gnieźnik leśny jest bezzieleniowym przedstawicielem rodziny storczykowatych. Ponieważ nie posiada chlorofilu jego egzystencja uzależniona jest od obecności grzyba, na którym pasożytuje. Zapylany jest przez muchy. Jeśli jednak pyłkowiny nie zostaną przeniesione przez owada dochodzi do samopylności. Zadziwiające jest to, że w warunkach szczególnie niekorzystnych - w bardzo suchych latach storczyk ten zakwita i wytwarza nasiona pod ziemią!

W Polsce występuje ok. 50 gatunków storczyków, na terenie Parku Krajobrazowego „Góra Św. Anny”- 9 gatunków. Są to: storczyk blady, listera jajowata, podkolan biały, buławnik mieczolistny, buławnik wielkokwiatowy, gnieźnik leśny, kruszczyk szerokolistny, kruszczyk połabski i kruszczyk siny. Wszystkie krajowe storczyki podlegają ochronie prawnej.

 

                                                                                                                            Tekst: Elżbieta Witosza

Literatura

„Storczyki”. Krystyna Oszkimis

„Storczyki”. Dariusz Szlachetko

„Storczyki zachodniej części polskich Beskidów”. Leszek Bernacki

„Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych”. Adam Fischer

Why do pollinators become “sluggish”? Nectar chemical constituents from Epipactis helleborine (L.) Crantz (Orchidaceae). Jakubska A., Prządo D., Steininger M., Anioł-Kwiatkowska J., Kadej M. 2005.

„Podkolan biały” – magiczna roślina Słowian. Zbigniew Łobas, Anna Jakubska- Busse

Czytany 150 razy Ostatnio zmieniany piątek, 17 czerwiec 2022 11:11

Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich: Europa inwestująca w obszary wiejskie.
Strona współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Schematu III Pomocy Technicznej. Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013.
Instytucja Zarządzająca PROW na lata 2007-2013: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Strona opracowana na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego.

 

2015 | Wszystkie prawa zastrzeżone - ZOPK 

designed & hosted by